Lam Gods: buitenluiken gerestaureerd!

De buitenluiken van het Lam Gods en hun lijsten zijn gerestaureerd en het resultaat is adembenemend!

Dankzij de studie en behandeling door de restaurateurs van het KIK die aanvatte in 2012 zijn de schilderijen en lijsten van de buitenluiken van het Lam Gods grondig getransformeerd teruggekeerd naar de Sint-Baafskathedraal. De restauratie heeft geleid tot de herontdekking van de uitzonderlijke kwaliteit van Van Eyck, die eeuwenlang verscholen ging achter overschilderingen

Toen de restauratie in oktober 2012 van start ging had men gepland om achtereenvolgens de vrij recente retouches en de geoxideerde moderne vernissen te verwijderen, de verflagen te fixeren en de dragers te conserveren. Gaandeweg ontdekten de restaurateurs echter dat de verflaag bedekt was met zeer ruim uitgevoerde oude overschilderingen waarvan het bestaan eeuwenlang onvermoed was gebleven. Deze toevoegingen dateerden ten laatste van de 17de eeuw, en misschien zelfs van de 16de eeuw. Zo was de uitzonderlijke picturale kwaliteit van het gesloten Lam Godsveelluik sinds meer dan 400 jaar niet meer zichtbaar!

Het was geen eenvoudige taak om de overschilderingen op te sporen: ze gingen verscholen achter vergeeld vernis, hun kwaliteit en bewaringstoestand was erg ongelijk, ze bedekten volledige zones van de originele compositie die ze nabootsten en vertoonden een craquelurenetwerk dat gelijkaardig was aan dat van de onderliggende verflaag van Van Eyck.

Bijkomend onderzoek door de restaurateurs en de laboratoria van het KIK en de universiteiten van Gent en Antwerpen wees uit dat deze overschilderingen, die zo'n 70% van het oppervlak bedekten, konden worden verwijderd zonder daarbij de originele verflaag te beschadigen. Op advies van het Internationale expertencomité werd daarop besloten om het origineel vrij te leggen. Een dergelijk grootschalige vrijlegging vereiste evenwel een aanzienlijke meertijd en heel wat kunde en geduld om de overschilderingen centimeter per centimeter met scalpel onder een stereomicroscoop weg te halen. Maar het resultaat voldeed aan de verwachtingen: onder de overschilderingen vond men een verflaag in goede toestand, met slechts enkele sleetse of lacunaire zones. Na de vrijlegging gingen de restaurateurs over tot het retoucheren. Daarbij gingen ze progressief en zeer zorgvuldig te werk om de panelen onderling visueel in harmonie te brengen en de subtiele modelés van Van Eyck opnieuw tot hun recht te laten komen.   

Het is een uiterst zeldzame ervaring om getuige te mogen zijn van de wedergeboorte van een kunstwerk bijna 600 jaar na zijn creatie (1432). Deze behandeling leidde tot uitzonderlijke revelaties, zowel op iconografisch als op esthetisch vlak. De panelen zijn opnieuw veel dichter bij hun oorspronkelijke uitzicht en zodoende heeft de restauratie geleid tot een nieuwe iconografische lezing. Bovendien heeft ze de uitzonderlijk knappe techniek van de gebroeders Van Eyck onthuld, die onder meer wordt gekenmerkt door een ongeëvenaarde zin voor observatie en een diepgaand begrip van de interactie tussen het licht en de weergegeven materialen. Zo slaagden ze erin om op onnavolgbare wijze op een plat vlak een driedimensionale illusie te creëren. De rol van beide broers in de creatie van het Lam Gods wordt bevestigd door de authenticiteit van het kwatrijn op de lijsten van de buitenluiken.

De panelen van het onderste register van het gesloten altaarstuk werden op hun beurt naar het restauratie-atelier in het MSK gebracht. Daar kan de behandeling opnieuw van nabij worden gevolgd door de bezoekers. Aan de hand van wetenschappelijke beeldvorming hebben de restaurateurs reeds vastgesteld dat ook talrijke zones van deze panelen overschilderd zijn. De komende maanden van diepgaand onderzoek om de overschilderingen verder in kaart te brengen zullen dus bepalend zijn voor het verdere verloop van de behandeling. Vlaams minister van Cultuur, Sven Gatz, liet optekenen dat "indien uit verder onderzoek van de restaurateurs zou blijken dat bijkomende restauratiewerken noodzakelijk zijn, ik in overleg met de Vlaamse Regering hiervoor een oplossing zal zoeken." Het KIK pleit er alvast voor dat beide volgende fasen even grondig worden uitgevoerd zodat een harmonieus eindresultaat wordt bekomen en zoveel mogelijk van de schoonheid van Van Eyck wordt onthuld. Toerisme Vlaanderen maakte een ambitieuze tentoonstelling rond Van Eyck bekend die in 2020 zal plaatsvinden in het Museum voor Schone Kunsten Gent (MSK) en plant een nieuw bezoekerscentrum in de Sint-Baafskathedraal...

In het Provinciaal Cultuurcentrum Caermersklooster loopt nog tot 28 mei 2017 de tentoonstelling restauratie/REVELATIE. De buitenluiken van het Lam Gods, die de unieke behandeling in woord en beeld toelicht. Sluitstuk is een levensgrote projectie van de buitenluiken waarin vier jaar restauratie voorbijglijdt in enkele minuten. De begeleidende catalogus, met een prachtige selectie beeldmateriaal van voor, tijdens en na restauratie, is de eerste uitgave die de gerestaureerde panelen en lijsten in hun nieuwe gedaante toont.

011_mobile_400 012_mobile_400

Detail van het hoofd van Elisabeth Borluut, voor en na behandeling.

 logos-nl_4_400