Verkenning van de verflaag: kijkvensters voor De Prediking van Johannes de Doper
Begin 2024 werd het schilderij De Prediking van Johannes de Doper uit de ontwijde Heilig Hartkerk in Aalst de overtuigende winnaar van de Erfgoed Challenge 2023 van het KIK en de Nationale Loterij. Zowel de commissie als het publiek erkenden het potentieel van het werk, waarvoor onderzoek en restauratie hoogdringend en veelbelovend bleken.
In dat kader is sinds deze zomer het eerste kijkvenster aangebracht. Daarmee krijgen onze experts voor het eerst een directe blik op wat er onder de bovenste verflagen verborgen zit.
Wat is een kijkvenster?
Een kijkvenster is een zorgvuldig gereinigde zone in een schilderij, waarbij men teruggaat tot de originele verflaag. Door op een welgekozen plaats de bovenliggende lagen – vuil, vernissen, maar vooral niet-originele verflagen van vorige restauraties en overschilderingen – voorzichtig te verwijderen, wordt het origineel terug zichtbaar. Voor een conservator-restaurateur is dat bijzonder waardevol. Het maakt het mogelijk om de materiële geschiedenis van een schilderij te reconstrueren. Zo kan onder meer worden ontdekt:
- hoe de oorspronkelijke schildertechniek eruitziet;
- wat de schilderstijl van de kunstenaar is;
- hoeveel latere lagen over het origineel zijn aangebracht;
- in welke staat de oorspronkelijke verflaag verkeert;
- of de overschilderingen uit de verschillende restauratiefasen kunnen worden verwijderd zonder de originele schildering te beschadigen;
- hoeveel tijd er ongeveer nodig zal zijn om het kunstwerk te reinigen.
Een kijkvenster is dus tegelijk een onderzoeksinstrument én een voorproefje van wat dankzij de restauratiebehandeling zal kunnen worden bereikt. De conservator-restaurateurs werken daarbij uiterst nauwkeurig met behulp van fijne instrumenten en aangepaste technieken.
Wetenschappelijke beeldvorming
De Prediking van Johannes de Doper is een drieluik dat dateert uit het einde van de 16de of het begin van de 17de eeuw. Het zou een werk van Frans Pourbus de Jonge (1569-1622) kunnen zijn, maar door de talrijke overschilderingen kan die toeschrijving niet bevestigd worden. Het monumentale werk toont aan de voorkant (binnenzijde) drie scènes uit het leven van Johannes de Doper: de prediking, de doop van Christus en de onthoofding van Johannes. Op de achterkanten van de zijluiken zijn Johannes de Doper en de heilige Ambrosius afgebeeld.
Barsten en geopende voegen in de houten panelen, opstuwingen in de verf, verfverlies, sterk verdonkerde vernislagen en omvangrijke overschilderingen hebben de oorspronkelijke compositie en kleurenpracht van het kunstwerk grotendeels aan het zicht onttrokken. Toch waren er tijdens het vooronderzoek, dat met de steun van de Fondation Périer-D’Ieteren werd uitgevoerd, al veelbelovende aanwijzingen over het potentieel van deze triptiek.
Dankzij analytische wetenschappelijke beeldvorming konden de onderzoekers met speciale camera’s onder het zichtbare oppervlak kijken. Die onderzoeken toonden aan dat op heel wat plaatsen overschilderingen aanwezig zijn, maar onthulden ook de hoge kwaliteit van de oorspronkelijke afbeelding. Op basis van de bevindingen werd beslist om op zorgvuldig geselecteerde plaatsen te beginnen met het maken van de kijkvensters. Gezien de grote mate van overschildering op het centrale paneel van de triptiek werd gekozen om vrij grote vensters te maken.
De terugkeer van het meesterwerk
Deze belangrijke stap kan worden gerealiseerd dankzij de succesvolle Sterrenactie in Aalst. Tientallen erfgoedminnende schenkers zorgden samen voor een geweldige som van 64 000 euro, door de sterren aan het gewelf van de Sint-Martinuskerk symbolisch te adopteren ten voordele van de restauratie van het drieluik met de Prediking van Johannes de Doper. Het bedrag wordt concreet ingezet voor de vrijlegging van kijkvensters op het middenpaneel en op de binnen- en buitenzijden van de twee zijluiken.
Om dit meesterwerk grondig te onderzoeken, te conserveren en te restaureren, zullen echter extra middelen nodig zijn. Het uiteindelijke doel is om dit kwaliteitsvolle drieluik opnieuw als een samenhangend en volledig kunstwerk te presenteren en het zo voor toekomstige generaties te bewaren. Daarom willen we het volledige schilderij en zijn kader restaureren. We hopen dat deze restauratie de volle rijkdom van het werk opnieuw zichtbaar zal maken en verder kunsthistorisch onderzoek mogelijk maakt. Het behoud en de valorisatie kunnen er misschien toe leiden dat het werk door Vlaanderen als Topstuk wordt erkend. Na restauratie zal de triptiek een nieuwe thuis krijgen in de gerestaureerde Sint-Martinuskerk in Aalst, waar het in de doopkapel tot zijn recht kan komen.
Haal de doper weer boven water!
Wil jij meehelpen om het verborgen meesterwerk dat De Prediking van Johannes de Doper ongetwijfeld is opnieuw aan het licht te brengen? Doe dan vandaag nog een gift voor dit uitzonderlijke Aalsterse erfgoed. Elke bijdrage, groot of klein, maakt een verschil.
Winnaar Erfgoed Challenge 2023
Samen aan de slag voor de Prediking van Johannes de Doper
De winnaar van de Erfgoed Challenge 2023 is het schilderij Prediking van Johannes de Doper uit Aalst geworden. Met 12 753 van de 28 883 stemmen, veroverde het de harten van het publiek én werd het, door de commissie met een warm hart voor kunst, verkozen tot Hoofdwinnaar.
Meer nieuws van het KIK
Red bijzonder erfgoed én win prijzen met de Erfgoedtombola
Dit najaar strijden twaalf Belgische erfgoedprojecten om een restauratiebudget tot wel € 150.000. Wie uiteindelijk met die som gaat lopen? Dat bepaal jij. Van 15 september tot en met 15 november 2026 kan je stemmen op je favoriet in de Erfgoedtombola. En zoals dat hoort bij een tombola, komt daar een grote prijzenpot bij.
Vijf jaar na de overstromingen van juli 2021: werken aan een grotere weerbaarheid van het cultureel erfgoed in België
Vijf jaar geleden werd West-Europa, ook België, zwaar getroffen door de overstromingen van juli 2021. Naast het menselijke leed en de materiële schade maakte deze ramp ook pijnlijk duidelijk hoe kwetsbaar ons cultureel erfgoed is bij grootschalige, maar natuurlijk ook kleinere, crisissen.