Vijf jaar na de overstromingen van juli 2021: werken aan een grotere weerbaarheid van het cultureel erfgoed in België
Vijf jaar geleden werd West-Europa, ook België, zwaar getroffen door de overstromingen van juli 2021. Naast het menselijke leed en de materiële schade maakte deze ramp ook pijnlijk duidelijk hoe kwetsbaar ons cultureel erfgoed is bij grootschalige, maar natuurlijk ook kleinere, crisissen.
In het licht van de urgentie werd een crisiscomité opgericht waarin de belangrijkste actoren uit de erfgoedsector vertegenwoordigd waren. Dit comité maakte het mogelijk informatie over de getroffen erfgoedsites te centraliseren, de uitwisseling tussen de betrokken instellingen te vergemakkelijken, de communicatie met de media te coördineren en fondsenwervingsacties te ondersteunen. Tegelijkertijd zorgde Blue Shield Belgium (Belgische Blauwe Schildcomité) voor de mobilisatie en begeleiding van de vele vrijwilligers die de getroffen erfgoedinstellingen te hulp schoten.
De lessen die uit deze gebeurtenis werden getrokken hebben sindsdien geleid tot tal van initiatieven om de erfgoedsector beter voor te bereiden op toekomstige noodsituaties.
CHrisis
Een van die initiatieven is het CHrisis-project, dat zich richt op de zorg voor erfgoed dat door water en modder is getroffen, en op het versterken van de paraatheid en het reactievermogen van de erfgoedsector bij rampen. In dat kader werden verschillende hulpmiddelen ontwikkeld ter ondersteuning van erfgoedprofessionals:
- een Bulletin met praktijkervaringen en nuttige informatiebronnen;
- een interventieposter voor waterschade;
- praktische fiches voor beheerders van erfgoedsites;
- oplossingsfiches om overstromingsrisico's het hoofd te bieden.
Binnenkort verschijnt bovendien een handleiding over het drogen van gebouwen na een overstroming. In het kader van het project werd ook een opleiding voor architecten ontwikkeld, met bijzondere aandacht voor de uitdagingen van dit droogproces.
ATHENA
De overstromingen hebben ook duidelijk gemaakt dat een betere coördinatie tussen de verschillende overheden die bevoegd zijn voor erfgoed noodzakelijk is. Vanuit die vaststelling werd in 2024 ATHENA opgericht, een werkgroep die de federale, gewestelijke en gemeenschapsadministraties voor erfgoed samenbrengt. ATHENA wordt gecoördineerd door het KIK, in samenwerking met Blue Shield Belgium, en heeft als doel de paraatheid van de erfgoedsector voor grote rampen te versterken door expertise te delen en best practices uit te wisselen.
Vervierse Bethlehem
De ervaring die werd opgedaan tijdens de overstromingen vormde ook de basis voor een project rond het Vervierse Bethlehem, een emblematisch erfgoedensemble dat zwaar werd getroffen door de ramp. Dit project bood de gelegenheid om de uitdagingen te onderzoeken die gepaard gaan met de bescherming van cultureel erfgoed met een immateriële dimensie.
Het resulteerde onder meer in de opstelling van een (Franstalige) Methodologische gids voor de omgang met cultureel erfgoed met een immateriële dimensie in crisissituaties. Daarnaast bracht het talrijke lokale partners samen rond het behoud en de overdracht van deze culturele praktijk.
SAFE-CH
Vandaag bouwt het SAFE-CH-project verder op deze dynamiek door de samenwerking tussen de culturele sector en de actoren op het gebied van crisisbeheer te versterken. In dat kader werkt het KIK onder meer samen met de Dienst Noodplanning van de Stad Brussel en de Civiele Bescherming om cultureel erfgoed sterker te integreren in de voorbereiding op en de respons bij noodsituaties.
Deze samenwerking kreeg onder meer vorm via een gezamenlijke opleiding voor de interventieteams van het KIK, de vrijwilligers van het Blauwe Schild en officieren van de Civiele Bescherming. Daarnaast werd een table-topoefening georganiseerd om de samenwerkingsmodaliteiten tussen de drie organisaties verder uit te werken.
Europese initiatieven
Naast de nationale context draagt het KIK ook bij aan verschillende Europese initiatieven rond de bescherming van cultureel erfgoed in noodsituaties. Zo neemt het Instituut als technische partner deel aan het READY-project van ICCROM en was het in maart gastheer van de slotconferentie van het ProCultHer-Net 2-project, dat gericht is op het versterken van de capaciteit voor de bescherming van cultureel erfgoed binnen de Europese mechanismen voor civiele bescherming.
In dat kader nam het KIK ook deel aan de Europese ModTTX-oefening, georganiseerd door safe.brussels, onder meer in het kader van het certificeringsproces van de Franse erfgoedmodule.
FEDERESCUE
Sinds 2020 coördineert het KIK het FEDERESCUE-platform, een netwerk dat de Federale Wetenschappelijke Instellingen (FWI) en verschillende federale partnerinstellingen verenigt, waaronder CINEMATEK, het War Heritage Institute en het Rekenhof. Het doel van dit platform is de ontwikkeling en uitvoering van holistische en gezamenlijke noodplannen om de teams, bezoekers, gebouwen en collecties te beschermen, met inbegrip van het digitale erfgoed.
In 2024 werd in samenwerking met het Nationaal Crisiscentrum en BELSPO een Crisis Handbook opgesteld om de methodes en goede praktijken die binnen het netwerk werden ontwikkeld, te delen.
Deze dynamiek heeft geleid tot de officiële erkenning van de rol van het KIK op het vlak van risicobeheer en crisisbeheer voor het federale cultureel erfgoed. Op initiatief van minister Vanessa Matz kreeg het Instituut een specifiek mandaat om de voorbereiding, coördinatie en ondersteuning van federale erfgoedinstellingen bij noodsituaties te versterken.
De operationalisering van dit mandaat in de komende maanden zal het mogelijk maken de verworvenheden van de afgelopen jaren verder te consolideren en de ontwikkeling voort te zetten van instrumenten, opleidingen, oefeningen en samenwerkingsnetwerken ten dienste van de weerbaarheid van het cultureel erfgoed.
Ons erfgoed weerbaarder maken
Vijf jaar na de overstromingen zijn talrijke instrumenten, samenwerkingsnetwerken en goede praktijken ontstaan. Toch blijven de uitdagingen groot, nu de toenemende klimaatrisico’s de kwetsbaarheid van veel culturele sites vergroten. Meer dan ooit is samenwerking tussen erfgoedactoren, de culturele sector, crisisbeheerders en hulpdiensten essentieel om de weerbaarheid van ons cultureel erfgoed te versterken en ervoor te zorgen dat het kan worden doorgegeven aan toekomstige generaties.
Bedankt aan al onze partners!
Deze vooruitgang zou niet mogelijk zijn geweest zonder de inzet van talrijke partners uit de sectoren erfgoed, cultuur, onderzoek, civiele bescherming en crisisbeheer.
Het KIK bedankt in het bijzonder Blue Shield Belgium, ICOMOS Wallonie-Bruxelles, ICOM België, CIPAR, Aksoni (Association des archivistes francophones de Belgique), de Commission royale des Monuments, Sites et Fouilles (CRMSF), de Koninklijke Vereniging der Historische Woonsteden en Tuinen van België, FARO, het Agence wallonne du Patrimoine (AWaP), Musées et Société en Wallonie, de Franse Gemeenschap, Monumentenwacht, het Departement Cultuur, Jeugd en Media (DCJM), het Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE), de Federale Wetenschappelijke Instellingen, het Federaal Wetenschapsbeleid (BELSPO), urban.brussels, het Nationaal Crisiscentrum (NCCN), de Civiele Bescherming, de Stad Brussel, safe.brussels, evenals de vele instellingen, organisaties en experten die de afgelopen jaren hebben bijgedragen aan de verschillende initiatieven.
Het Instituut bedankt ook al zijn terreinpartners, in het bijzonder in Verviers, evenals zijn financiële steunverleners, waaronder de Nationale Loterij en de heer Gygax, voor hun vertrouwen en hun engagement voor de bescherming van het cultureel erfgoed.
-
Project
Bethléem van Verviers: een levende traditie nieuw inblazen via participatie en onderzoek
Bekijk dit projectHet Vervierse Bethlehem is een traditioneel poppentheater uit Verviers dat een opeenvolging van geanimeerde miniatuurscènes, de manipulatie van figuren door verborgen poppenspelers en een in het Waals gezongen vertelling over de Geboorte en het dagelijkse leven in de 19de eeuw combineert. Al generaties lang belichaamt het een gedeeld cultureel geheugen dat verankerd is in de identiteit van de stad.
-
Project
CHrisis: het beschermen van erfgoed in crisissituaties
Bekijk dit projectWanneer zware overstromingen in juli 2021 meer dan 250 erfgoedsites troffen, coördineerde het KIK, in nauwe samenwerking met de betrokken regionale organisaties, een sectoroverschrijdende respons. In navolging hiervan implementeert het project Cultureel Erfgoed in Crisis (CHrisis) herstelacties en werkt het aan het verbeteren van de rampenplanning en het risicobeheer van de getroffen sites.
-
Project
REFRESH - Water Cycle for Resilient Heritage
Bekijk dit projectREFRESH: Een JPI-project dat erfgoedlocaties beschermt dankzij een holistische benadering van duurzaam beheer van de watercyclus
-
Project
Climate2Preserv (C2P)
Bekijk dit projectClimate2Preserv heeft als doel instellingen te helpen de bewaaromstandigheden van hun roerend erfgoed te verbeteren, terwijl hun energieverbruik wordt verminderd. Het project levert een bijdrage aan de lopende internationale inspanningen op het gebied van preventieve conservatie en milieuduurzaamheid. Onze doelstellingen zijn het ontwikkelen van een duidelijk protocol en gebruiksvriendelijke en flexibele hulpmiddelen, het testen van deze methodologie in drie casestudy’s, en het internationaal onderwijzen en verspreiden van de methode.
Meer nieuws van het KIK
En creux: wat als de leegtes een ander verhaal zouden vertellen?
In de Sint-Michiels- en Sint-Goedelekathedraal is de preekstoel, een door de tijd aangetast barok juweel, het onderwerp van een uniek project: En creux. Kunstenaars, studenten, restaurateurs van cultureel erfgoed en wetenschappers bundelen hun krachten om de herinnering aan verdwenen vormen nieuw leven in te blazen.
De vernieuwde BALaT staat online: ontdek het Belgische erfgoed als nooit tevoren
Het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) stelt vandaag, in aanwezigheid van minister Vanessa Matz, de vernieuwde versie van BALaT voor. Met deze online beeld- en onderzoeksdatabank versterkt het KIK de digitale ontsluiting van kunst- en erfgoedinformatie in België.