PRISM - Preservation & Research through Innovative Sample Management
Het project PRISM inventariseert, documenteert en digitaliseert erfgoedstalencollecties. Met FAIR-principes en een moderne digitale infrastructuur worden de gegevens toegankelijk, interoperabel en bruikbaar voor onderzoek, conservering en publieke valorisatie.
Het project wordt gefinancierd binnen het P4Science-programma van BELSPO.
Een project om unieke collecties beter te begrijpen en te valoriseren
PRISM heeft tot doel de kennis, het beheer en de toegankelijkheid van de erfgoedstalencollecties van het KIK te verbeteren. Deze collecties vormen onvervangbare wetenschappelijke bronnen voor de studie en conservatie van erfgoed. Als uniek bewijsmateriaal zijn deze stalen cruciaal om de samenstelling, degradatie en geschiedenis van erfgoedobjecten te begrijpen. Hun belang is nog groter bij kwetsbare objecten waarvoor invasieve staalname niet wenselijk is, of bij objecten die niet langer bestaan. Stalen vormen dus onvervangbare fysieke representaties voor huidig en toekomstig onderzoek.
De collecties omvatten verschillende types stalen:
- Erfgoedstalen: doelgericht genomen van objecten of artefacten voor analyse
- Referentiematerialen: gebruikt in de artistieke praktijk, zoals natuursteen afkomstig uit steengroeven, of zuivere materialen (pigmenten, drogende oliën, kunststoffen) voor het ontwikkelen van spectrale bibliotheken
- Mock-ups: stalen die technieken, verouderingsprocessen of interacties tussen materialen simuleren
Ondanks hun belang blijft hun potentieel momenteel beperkt door gefragmenteerde documentatie en beperkte toegankelijkheid. PRISM wil deze collecties daarom structureren, documenteren en valoriseren, en tegelijk destructieve staalnames beperken.
Naar een gestructureerd beheer en FAIR-data
PRISM ontwikkelt een globale strategie om deze collecties te inventariseren, documenteren, beheren en digitaal te valoriseren volgens de internationale FAIR-principes (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) en best practices.
Het project start met het opstellen van een volledige inventaris van de staalcollecties, de referentiematerialen en de mock-ups die bij het KIK worden bewaard, om de kennis ervan te structureren en het gebruik ervan te verbeteren.
Twee pilootcollecties centraal in het project
Een digitaal beheer- en documentatiekader wordt toegepast op twee belangrijke pilootcollecties, die representatief zijn voor de rijkdom en diversiteit van de stalen die bij het KIK worden bewaard.
De eerste collectie omvat meer dan 2.600 stalen van steen en verwante materialen (natuursteen, mortel, pleister/gips, baksteen…), voornamelijk afkomstig van Belgische historische monumenten. Uniek door haar omvang in België bestrijkt deze collectie een grote diversiteit aan materialen, architecturale functies en periodes, van het Neolithicum tot vandaag. Sommige stalen, afkomstig van beschermde sites of belangrijke kunstwerken, vormen soms de laatste getuigen van materialen die vandaag verdwenen zijn en gelden als essentiële referenties voor de conservatie.
Aanvullend wordt een collectie van meer dan 250 stalen bewaard bij de Geologische Dienst van België van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (KBIN), voornamelijk bestaande uit historische bouwstenen, wat de reikwijdte van dit geheel verder versterkt.
De tweede collectie omvat meer dan 40.000 verfstalen, verzameld sinds de jaren 1940 op een grote verscheidenheid aan erfgoedobjecten (schilderijen, gepolychromeerde sculpturen, muurschilderingen en interieurdecoraties). Ze biedt een uniek inzicht in de toestand van de werken op het moment van staalname en vormt een waardevolle bron voor onderzoek en conservatie, doordat materialen opnieuw kunnen worden geanalyseerd zonder nieuwe staalnames uit te voeren.
Het project voorziet onder meer in de digitalisering van bestaande papieren archieven, de aggregatie en structurering van de documentatie, de evaluatie van de bewaaromstandigheden volgens de aanbevelingen van ICCROM (Heritage Samples Archives. A Guide for Management, 2025), en de structurering en integratie van de gegevens in de digitale repository Cordra met behulp van interoperabele metadataschema’s.
Digitale tools om de collecties te verkennen
Tot de concrete realisaties behoren de online publicatie van representatieve deelverzamelingen van minstens 1.000 stalen per pilootcollectie, de implementatie van een IIIF-conform beeldbeheer (International Image Interoperability Framework), evenals de ontwikkeling van een specifieke online ontdekkingsplatform voor stalencollecties die geavanceerde zoekopdrachten mogelijk maakt, inclusief op basis van geolokalisatie.
Deze deelverzamelingen worden geselecteerd uit het geheel van de collecties op basis van wetenschappelijke, documentatieve en erfgoedcriteria, om hun diversiteit en belang zo goed mogelijk weer te geven. Er wordt bijzondere aandacht besteed aan de kwaliteit van de bestaande documentatie, de beschikbaarheid van beelden (met name microscopische beelden) en de historische of artistieke waarde van de objecten waaruit de stalen afkomstig zijn.
De bijbehorende gegevens, beelden en analyseresultaten worden vervolgens gestructureerd en geïntegreerd in de digitale repository Cordra, in samenhang met IIIF-diensten en volgens interoperabele metadataschema’s. Dit proces maakt het mogelijk om rijke en onderling verbonden datasets te creëren, die een volledige en gecontextualiseerde digitale representatie van de stalen bieden. De documentatie wordt bovendien gearchiveerd volgens workflows die gericht zijn op langetermijnbewaring.
Een actieplan zal ook de toekomstige integratie van deze gegevens in de BALaT-databank voorbereiden, terwijl bepaalde collecties zullen worden geregistreerd of bijgewerkt in het internationale register van erfgoedstalenarchieven van ICCROM om hun zichtbaarheid te vergroten.
Verspreiding van onderzoeksresultaten
Het project omvat eveneens een databeheerplan, de opvolging van juridische en veiligheidsaspecten, evenals een programma voor disseminatie en opleiding gericht op onderzoekers, erfgoedprofessionals en onderwijsinstellingen, met inbegrip van workshops, educatief materiaal en wetenschappelijke publicaties.
Een duurzame impact op onderzoek en conservatie
PRISM zal een gestructureerde inventaris opleveren van de staalcollecties van het KIK, gedocumenteerde digitale datasets en een reproduceerbaar beheerkader, wat hun integratie in Europese onderzoeksinfrastructuren zoals E-RIHS (European Research Infrastructure for Heritage Science) en ECHOES (European Cloud for Heritage OpEn Science) bevordert.
Het project zal zo bijdragen aan het versterken van onderzoek, conservatie en de internationale zichtbaarheid van deze unieke collecties, en tegelijk hun duurzame bewaring en hergebruik op lange termijn verzekeren.
Annelies Cosaert, Ann Oosvogels, Wim Fremout (coord.), Julie Mauro, Laurent Fontaine, Elisabeth Van Eyck,
Stephanie Buyle, Edwin De Roock, Marleen De Ceukelaire (KBIN), Cécile Glaude, Elodie De Zutter, (Marjolijn Bijloos)
FUSION – Film Understanding through Spectroscopy and Intelligent Optical Notch recognition
Bekijk dit project