CIPAR en KIK: expertise bundelen voor de inventarisatie van parochiekerken

De inventarissen van CIPAR zijn exhaustieve fotografische repertoria die worden gebruikt als instrument voor het dagelijks beheer van het kerkelijk erfgoed. Ze hebben tot doel actuele gegevens samen te brengen op basis van oudere inventarissen (waaronder die van het KIK) en alle roerende goederen te registreren die tot nu toe nog nooit geïnventariseerd werden (vooral moderne en hedendaagse creaties). Deze inventarissen brengen voornamelijk verdwijningen en/of wijzigingen van roerende goederen en hun bewaringstoestand in kaart. Daardoor kan een meer gerichte begeleiding worden aangeboden aan erfgoedbeheerders, bijvoorbeeld bij het bepalen van prioriteiten of het ontwikkelen van specifieke acties.

De inventarissen van het KIK vormen oorspronkelijk een nationale fotografische en documentaire databank van het artistieke erfgoed. Ze dienen als wetenschappelijke referentie voor de documentatie, studie en bewaring van het Belgische kunstpatrimonium.

Naar aanleiding van de toenemende bezorgdheid over het verdwijnen van roerend erfgoed uit kerken tijdens de tweede helft van de 20ste eeuw, en in de context van de liturgische veranderingen na het Tweede Vaticaans Concilie (1963), verloren talrijke religieuze voorwerpen hun liturgische functie en verdwenen ze geleidelijk uit het kerkinterieur. Om de herinnering aan dit erfgoed te bewaren, gaven de ministers van Cultuur in 1967, op initiatief van Pierre Wigny, aan het KIK de opdracht een “beschermingsinventaris” op te stellen. Deze had tot doel het artistieke erfgoed te inventariseren met het oog op de ontwikkeling van beschermingsmaatregelen.

Tussen 1967 en 1984 stelde het KIK een omvangrijk fotografisch repertorium op van het meubilair in de Belgische gebedshuizen. Negen kunsthistorici, één per provincie, voerden prospectiecampagnes uit per kanton, terwijl privéfotografen instonden voor de opnames. Hoewel het project oorspronkelijk betrekking had op het volledige erfgoed, werd de focus al snel verlegd naar kerken, omdat hun inrichting bijzonder kwetsbaar bleek. In totaal documenteren ongeveer 250 000 foto's diverse kunstwerken met een artistieke, historische, archeologische of culturele waarde. Tussen 1972 en 1983 werden 213 inventarisfascikels per kanton gepubliceerd. Deze groeiden uit tot een belangrijk hulpmiddel voor het erfgoedbeheer door de kerkfabrieken. Sinds 1989 werden de gegevens gedigitaliseerd en zijn ze, samen met de foto's, raadpleegbaar via het BALaT-portaal van het KIK.

CIPAR bouwt voort op deze stevige basis door de gegevens te actualiseren en aan te vullen met informatie die relevant is voor het praktische beheer en behoud van het erfgoed. Daarnaast neemt het ook religieus meubilair op dat destijds niet werd geregistreerd door het KIK, met name objecten en textiel uit de tweede helft van de 19de eeuw en hedendaagse creaties.

Deze aanpak maakt het eveneens mogelijk een stand van zaken op te maken van verdwenen of gewijzigde erfgoedstukken, zoals preekstoelen of communiebanken die werden hergebruikt als altaar of lezenaar.

Samen vervullen beide instellingen dus verschillende maar complementaire opdrachten, ten dienste van zowel de kennis van het erfgoed als het dagelijkse beheer ervan.

Integendeel. De inventaris van het KIK is opgevat als een instrument voor bescherming en kennis van het erfgoed:

• Het fotografische repertorium werd juist opgezet als reactie op de frequente verdwijning van roerende en onroerende goederen, om een nauwkeurig spoor te bewaren van wat bestaat of heeft bestaan.
• De inventaris maakt het mogelijk kunstwerken te identificeren in geval van diefstal. Foto's, beschrijvingen en afmetingen leveren het bewijs van het bestaan en de herkomst van een object en maken het mogelijk snel de politie, douane, veilinghuizen en andere betrokken diensten te informeren.
• De inventaris werkt ontradend. Wanneer erfgoed goed gedocumenteerd, gefotografeerd en raadpleegbaar is voor bevoegde instanties, wordt illegale doorverkoop aanzienlijk risicovoller.
• De meest gevoelige gegevens zijn bovendien beschermd. Volledige toegang tot wetenschappelijke documentatie en interventiedossiers gebeurt uitsluitend binnen een institutioneel kader (KIK, Infotheek, Fototheek) en niet via een lijst van “interessante doelwitten” met toegangsplannen of veiligheidsinformatie.
• Zonder inventaris is een diefstal veel gemakkelijker uit te buiten: een slecht gekend, onvoldoende beschreven of niet gefotografeerd object is eenvoudiger te verhandelen en moeilijker terug te vorderen door de eigenaar of gemeenschap.
• Historisch gezien hebben deze inventarissen bovendien ook een wetenschappelijke en herinneringsfunctie: ze ondersteunen onderzoek, conservatie-restauratie, kunsthistorische studie en de overdracht van kennis aan toekomstige generaties.

De inventaris van het KIK verhoogt dus niet het risico op diefstal, maar biedt juist de middelen om te reageren, de herkomst te bewijzen en het erfgoed op lange termijn beter te beschermen.

Een onderzocht en correct geïdentificeerd object zal altijd beter beschermd zijn dan een object waarover weinig of niets bekend is.

Integendeel. De gegevens worden geregistreerd in een interdiocesane databank die toegankelijk is voor de kerkfabrieken. Zij kunnen op elk moment objecten invoeren, fiches aanpassen en nieuwe foto's of documenten toevoegen.

Dankzij de steeds nauwere samenwerking tussen het CIPAR en het KIK worden de aangevulde gegevens bovendien meegenomen in de actualisering van de online databank van het KIK, BALaT, die voor iedereen raadpleegbaar is.

Deze geleidelijke integratie toont een duidelijke wil om het religieuze roerende erfgoed te delen, te valoriseren en toegankelijk te maken voor een zo breed mogelijk publiek. Het gaat er dus niet om gegevens af te schermen, maar om ze ten dienste te stellen van kennis, onderzoek en erfgoedbeheer.