Ga verder naar de inhoud

CHrisis: het beschermen van erfgoed in crisissituaties

Wanneer zware overstromingen in juli 2021 meer dan 250 erfgoedsites troffen, coördineerde het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK), in nauwe samenwerking met de betrokken regionale organisaties, een sectoroverschrijdende respons. In navolging hiervan implementeert het project Cultureel Erfgoed in Crisis (CHrisis) herstelacties en werkt het aan het verbeteren van de rampenplanning en het risicobeheer van de getroffen sites.

Meer weten?
Anne-Catherine Olbrechts
Toon e-mail

Rampenplanning en noodhulp voor erfgoed verbeteren

Het CHrisis-project helpt beheerders van culturele erfgoedcollecties die zijn getroffen door de overstromingen van 2021. Met de steun van verschillende ateliers en labo's binnen het KIK wordt een selectie van getroffen objecten en gebouwen behandeld en bestudeerd. De medewerkers van het KIK testen de reiniging en behandeling van beschadigd kerktextiel, keramiek en metalen voorwerpen en bestuderen het droogproces van verschillende historische gebouwen. Dit alles gebeurt met het oog op het bepalen van verbeterde protocollen voor rampenplanning, noodhulp en conservatie voor deze types erfgoed.

CHrisis streeft er daarnaast ook naar om de risicopreventie en het reactievermogen van culturele instellingen en erfgoed sites te verbeteren in het geval van toekomstige rampen. Samen met de Cel preventieve conservatie worden de getroffen culturele instellingen bijgestaan in het opzetten en implementeren van preventieve maatregelen, variërend van verbeterde opslag en documentatie tot de ontwikkeling van rampen (of) calamiteitenplannen.

Het CHrisis-project evalueert ook de crisiscoördinatie die werd uitgevoerd door het KIK, samen met een brede groep lokale en institutionele partners, met de bedoeling verbeterde crisiscoördinatiemechanismen te identificeren.

Onderzoek naar vlekreductiemethoden en behandeling van keramiek uit het Musée des Beaux-Arts et de la Céramique (Verviers)

Koppen, schotels, borden en kruiken, voornamelijk uit de negentiende eeuw, maakten deel uit van de 26 voorwerpen die aan het KIK werden toevertrouwd voor studie en conservatie na de overstromingen van juli 2021. Ze bestaan uit een fijn aardewerken lichaam bedekt met een transparant loodglazuur dat vaak craquelé is. De craquelé van het glazuur of craquelure kan verband houden met de productie of later ontstaan, waardoor overstromingswater en vuil in het poreuze keramische lichaam kunnen trekken, wat lelijke vlekken onder het glazuur veroorzaakt.

De behandeling van vlekken op fijn aardewerk is een complexe taak, niet alleen vanwege de beperkte toegankelijkheid van de vlek door de barsten in het glazuur, maar ook omdat vlekken vaak een complex mengsel zijn van organisch en anorganisch materiaal en ingesleten afzettingen aan het oppervlak als gevolg van gebruik of hantering, eerdere restauraties, begraving, opslag en, in dit geval, in verband met overstromingen. Bovendien draagt een gebrek aan onderzoek naar eventuele negatieve effecten van de huidige behandelingsmethoden op dergelijke objecten bij tot de moeilijke beslissingen waarmee restauratoren worden geconfronteerd bij het bepalen van de behandeling.

Daarom doen restauratoren van het Atelier glas en keramiek en het Labo polychromie, in samenwerking met het CReA Patrimoine centrum (ULB) onderzoek om de doeltreffendheid en onschadelijkheid van gangbare behandelingsmethoden te testen. De huidige behandelingspraktijk onder restauratoren wordt vastgesteld aan de hand van literatuuronderzoek, een enquête en overleg met deskundigen binnen het vakgebied. Op basis van de technische analyse van de objecten uit Verviers worden reinigingstests uitgevoerd.

De behandeling wordt geëvalueerd door te kijken naar veranderingen in kleur, glans, fysieke of chemische schade aan de keramiek. De resultaten van dit onderzoeksproject zullen niet alleen bijdragen tot de keuze van de reinigingsmethode voor het door de overstromingen getroffen keramiek, maar ook voor fijn aardewerk in het algemeen, aangezien wij een leemte in de kennis over de effecten van de huidige behandelingsmethoden op dit gebied willen opvullen.

IMG 4131

Preventieve conservatie en CHrisis

Tussen juli en november 2021 was de cel rechtstreeks betrokken bij het leiden van het crisis comité en bij de noodhulp voor het overstroomde erfgoed. Vanaf 2022 spitsten de projecten zich toe op de ondersteuning van de vier meest getroffen sites met grote collecties: de musea van Verviers, het Conservatie en Studie Centrum (CCE) voor archeologische collecties in Wallonië, de adviesorganen voor het kerkelijk erfgoed en IKOB-museum voor hedendaagse kunst in Eupen.

Vanaf medio 2022 werden meer specifieke onderzoeksprojecten uitgewerkt:

  • RE-Met: studie van de impact van de overstromingen op de staat van archeologische metalen voorwerpen rekening houdend met vroegere restauraties. Partnerschap met AWaP (Waals Erfgoedagentschap)
  • RE-Store: methode om een getroffen museumgebouw om te vormen tot een veilige opslagplaats voor de collecties van Verviers Museums op lange termijn. Samenwerking met Verviers Musea.
  • RE-Mold: methoden om terugkerende schimmel na overstromingen voor kerken aan te pakken.

De cel werkt ook samen met de Cel duurzaamheid aan een opleidingsprogramma voor nood- en risicobeheer, met het Atelier textiel aan de overstromingsimpact op religieus textiel, en met het Labo monumenten en monumentale decoratie aan vochtbeheer in getroffen gebouwen.

CHrisis en de conservatie van textiel uit de getroffen gebieden

Het Atelier textiel van het KIK werkt binnen het project CHrisis aan twee doelstellingen.

Doelstelling 1 bestaat uit reinigingstesten voor de conservatie van liturgisch textiel dat beschadigd werd door de recente overstromingen. De doel van dit onderzoek is niet enkel om bij te dragen aan de duurzame conservatie van het getroffen textiele erfgoedobjecten, maar ook de ontwikkeling van een basis-aanpak en protocol om andere conservatoren-restauratoren van textiel te ondersteunen bij deze unieke reinigings-uitdagingen en vraagstukken. Ons streven is om op deze wijze niet enkel het gehele geaffecteerde textiele erfgoed, maar ook de erfgoedbeheerders en de conservatiewereld op duurzame wijze te kunnen ondersteunen.

Doelstelling 2 richt zich op het ondersteunen van het proces van collectiewaardering- en betekenisbepaling en het daarmee verbonden historisch onderzoek van het textiele erfgoed dat voornamelijk in de kerken van Wallonië wordt gevonden en bewaard. Het creëren van een werkbaar instrument dat kan worden toegepast door de beheerders van deze collecties, is het belangrijkste doel van dit onderzoek. Dit instrument is heeft ook als doel om de 'collectieverzorgers' van gerelateerde erfgoedcollecties te ondersteunen bij de voorbereiding van hun collectie-waardering en bij het opstellen van een prioriteitenlijst die in de toekomst voor verschillende doeleinden kan worden gebruikt. In relatie hiermee zal het (kunst)historisch onderzoek en de kennis van deze collecties in toenemende mate worden onderzocht en ontwikkeld.

IMG 6542

Globale aanpak voor de conservatie-restauratie van beschermde gebouwen die getroffen zijn door de overstromingen van juli 2021 in Wallonië

Dit onderzoeksproject rond beschermde gebouwen die getroffen zijn door overstromingen bestaat uit 3 afzonderlijke maar zeer complementaire delen die de ontwikkeling van een globale aanpak mogelijk maken om de meest geschikte conservatie-restauratie-interventies en preventiemiddelen te kiezen, rekening houdend met de specifieke kenmerken van elk gebouw.

Het eerste deel van het onderzoek bestaat uit de monitoring van het vocht- en zoutgehalte in de muren van acht gebouwen die door de overstromingen van 2021 zijn getroffen.

In het tweede deel zullen mogelijke behandelingen of ingrepen worden geïdentifiiceerd die moeten worden uitgevoerd op basis van de waargenomen zout- en vochtgehaltes, voordat kan overgegaan worden tot de restauratie van het metselwerk.

In het derde deel van het onderzoek zullen concrete middelen worden bepaald om de gevolgen van overstromingen in de toekomst te beperken, hetzij in de vorm van veerkrachtige materialen die bij de restauratie moeten worden gebruikt, hetzij in de vorm van de permanente inrichting van de omgeving en/of verwijderbare inrichtingen die bij een overstromingswaarschuwing kunnen worden geïnstalleerd.

Partners

CHrisis is een project in navolging van de respons in de erfgoedsector na de overstromingen.

Het KIK dankt alle organisaties die hebben deelgenomen aan het crisiscomité en hulp en advies hebben verleend tijdens en na de crisis:

  • The Belgian Blue Shield
  • ICOMOS BELGIUM (International Council on Monuments and Sites)
  • ICOMOS Wallonie (International Council on Monuments and Sites)
  • ICOM B/Wallonie-Bruxelles (International Council of Museums)
  • ICOM B/Flanders (International Council of Museums)
  • CIPAR (Centre Interdiocésain du Patrimoine et des Arts Religieux)
  • AAFB (Association des archivistes francophones)
  • CRMSF (Commission Royale des Monuments, Sites et Fouilles)
  • Association Royale des demeures historiques et jardins
  • FARO, Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed vzw
  • AWaP, Agence Wallone du Patrimoine
  • MSW (Musées et sociétés Wallonie)
  • FWB (Fédération Wallonie – Bruxelles)
  • Monumentenwacht Vlaanderen
  • Monumentenwacht provincie Limburg

Het KIK dankt eveneens de organisaties die tijdens het project hun waardevolle expertise delen:

  • ALIPH, International alliance for the protection of heritage in conflict areas
  • KBR (Royal Library of Belgium)
  • MUSEF Musée de Folklore
  • Brussels Museums
  • KMKG (Royal Museums of Art and History)
  • Service patrimoine du Ministère de la Communauté Germanophone
  • Urban Brussels
  • PARCUM, Expertisecentrum voor religieuze kunst en cultuur
  • NCCN National Crisis Center
  • King Baudoin Foundation
  • Interministerial Commission for Humanitarian Law
  • UCP Knowledge Network (Union Civil Protection Knowledge Network)
  • Departement Culture de la Fédération pour Verviers
  • Departement patrimoine mobilier Wallonie
Volgend project

Het Brevier van Geraardsbergen nu online beschikbaar

Bekijk dit project