De 'Innige Jezus', een emotionele beeldengroep in restauratie
In het Atelier polychrome houtsculptuur voeren restauratoren van het KIK onderzoek uit naar de Christus-Johannesgroep uit het Antwerpse Museum Mayer van den Bergh. De bevindingen helpen bij het bepalen van de geschikte conservatie- en restauratie-ingrepen in een latere fase.
Een houten sculptuur vol emotie
Het topstuk uit de collectie van Fritz Mayer van den Bergh toont Jezus die teder zijn arm rond zijn favoriete leerling Johannes legt. Apostel Johannes rust met zijn hoofd op Christus’ borst. De verstrengelde rechterhanden verwijzen naar hun goede band. Het bijna levensgrote kunstwerk dateert uit het einde van de 13de eeuw en werd gemaakt door Heinrich von Konstanz voor het Zwitserse dominicanessenklooster Sankt Katharinental. Wat het beeld zijn schoonheid geeft, is de emotie die het uitbeeldt. De compositie toont de intieme band tussen Johannes en Jezus; precies het soort relatie die de nonnen in het klooster van Sankt Katharinental zelf met Christus beoogden.
Onderzoek van het hout
Via wetenschappelijke beeldvorming, meer bepaald radiografie, werd bevestigd dat de Christus-Johannesgroep uit één groot blok notelaar gesneden is. Het beeld is hol; aan de achterkant is er een grote opening die vroeger afgedekt werd met een rugplaat. Dat is te zien aan de nog aanwezige nagelgaten waarmee de rugplaat vastgemaakt was. Op vele plaatsen zien we het creatieproces van Heinrich von Konstanz, met sporen van het gereedschap waarmee hij sculpteerde. Verder zijn er in het hout ook houtwormgaten, lacunes en barsten.
Laag voor laag naar de polychromie
Op het hout werden stroken doek en perkament gekleefd, als bescherming en voorbereiding om het houten beeld te polychromeren. De polychromeur bracht daarna meerdere grondlagen aan om het oppervlak glad te maken. Dan volgden verflagen in typisch gotische kleuren: rood en groen en ook blauw in combinatie met veel bladgoud. In de loop der tijd - wanneer precies wordt nog onderzocht - werden de twee zijkanten van de troonbank overschilderd. De polychromie op de knieën van de twee figuren is opvallend sterk afgesleten. Misschien werd de sculptuur daar aangeraakt, als onderdeel van het gebed of ritueel in het klooster.
Een geschikte behandeling voor een topstuk
De Christus-Johannesgroep is een beeldhouwwerk van hoge kwaliteit en behoort tot de topstukken van Vlaanderen. Tijdens de behandeling van het kunstwerk reinigen de experts van het Atelier polychrome houtsculptuur het beeld en brengen ze de kleuren terug tot leven. Maar eerst doen ze onderzoek naar de geschikte technieken en materialen daarvoor. De resultaten van het onderzoek zullen een beter inzicht geven in de verschillende ingrepen die in de loop der tijd hebben plaatsgevonden: de specifieke schade, de middeleeuwse polychromie, het delicate verguldsel en een vettig mengsel van was en hars dat tijdens een eerdere restauratie, in 1951, op de beeldengroep is aangebracht. Al deze factoren maken dit tot een groots project dat een unieke aanpak vereist.
Meester Heinrich von Konstanz
Christus-Johannesgroep, ca. 1280-1290
Notelaar, verguld en gepolychromeerd
Antwerpen, Museum Mayer van den Bergh
Hartendief van de maand - 06/2026
Binnen de Fototheek van het KIK trekken sommige beelden de aandacht; maken ze ons nieuwsgierig, net omdat we er zo weinig over weten. Deze maand is onze hartendief gewijd aan niet-gelokaliseerde of niet-geïdentificeerde foto’s die her en der onze collecties bevolken en ons in spanning houden.
Restauratie van Onze-Lieve-Vrouw van de Zieken gaat van start
Het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) verwelkomt het beeld van Onze-Lieve-Vrouw van de Zieken uit Doornik in zijn Atelier steensculptuur. Daarmee start het restauratietraject van dit werk, dat in 2022 zowel door het publiek als de jury werd gekozen tot winnaar van de Erfgoed Challenge. Dankzij deze prijs krijgt de Madonna de kans om onder de beste omstandigheden te worden onderzocht en gerestaureerd door de specialisten van het KIK.
Meer nieuws van het KIK
Hartendief van de maand - 06/2026
Binnen de Fototheek van het KIK trekken sommige beelden de aandacht; maken ze ons nieuwsgierig, net omdat we er zo weinig over weten. Deze maand is onze hartendief gewijd aan niet-gelokaliseerde of niet-geïdentificeerde foto’s die her en der onze collecties bevolken en ons in spanning houden.
Restauratie van Onze-Lieve-Vrouw van de Zieken gaat van start
Het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) verwelkomt het beeld van Onze-Lieve-Vrouw van de Zieken uit Doornik in zijn Atelier steensculptuur. Daarmee start het restauratietraject van dit werk, dat in 2022 zowel door het publiek als de jury werd gekozen tot winnaar van de Erfgoed Challenge. Dankzij deze prijs krijgt de Madonna de kans om onder de beste omstandigheden te worden onderzocht en gerestaureerd door de specialisten van het KIK.