De restauratie van het interieur van de Rubenskapel (2022-2026)
Een toonaangevend onderzoeks- en conservatie-restauratieproject dankzij de steun van erfgoedliefhebbers
De voltooiing van de restauratie van het interieur van de Rubenskapel, in de Sint-Jacobskerk in Antwerpen, vormt het eindpunt van een meerjarig traject dat exemplarisch is voor hedendaagse erfgoedzorg. Sinds 2021 werkte het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) aan een geïntegreerd project waarin documentatie, wetenschappelijk onderzoek, conservatie-restauratie en publieksbetrokkenheid hand in hand gingen.
De Rubenskapel, de laatste rustplaats van Peter Paul Rubens (1577-1640), herbergt een uitzonderlijk ensemble van kunstwerken:
- het barokke altaar, ontworpen door Cornelis van Mildert, met een marmeren beeld van de Mater Dolorosa (Onze-Lieve-Vrouw van Smarten), dat wordt toegeschreven aan Lucas Faydherbe (1617-1697)
- het epitaaf (gebeeldhouwde grafplaat) voor Rubens’ oudste zoon Albert (1614-1657)
- twee romantische praalgraven uit de 19de eeuw, gemaakt door Willem Geefs, aan weerszijden van het hoofdaltaar
- het centrale schilderij Maria met Kind omringd door heiligen (ca. 1630) van de hand van Rubens.
De Erfgoed Challenge als hefboom
Het project om dit interieur in ere te herstellen ging van start in 2021, toen de Rubenskapel de eerste editie van de Erfgoed Challenge won. Dat is een initiatief van het KIK en de Nationale Loterij om Belgische erfgoedschatten te restaureren dankzij de betrokkenheid van een breed publiek. Bijna 12.000 Belgen namen deel aan een online stemming, waarbij het interieur van de kapel als favoriete erfgoedschat naar voren kwam. Deze erkenning vormde de hefboom die het mogelijk maakte om aan de slag te gaan. Het KIK en de kerkfabriek Sint-Jacob de Meerdere gingen zich vanaf dan samen inzetten om de nodige middelen in te zamelen voor de realisatie.
Brede steun en fondsenwerving
Een van de eerste crowdfundings was de reeks yogasessies in de kerk in juli en augustus 2022. Minstens even opvallend was de sterrenactie in 2023-2024, waarbij historische sterren uit het kerkgewelf symbolisch geadopteerd konden worden. Schenkers kregen de kans hun ster persoonlijk te signeren vóór herplaatsing. Daarnaast leverden het Fonds Bernard, Gonda en Emily Vergnes, beheerd door de Koning Boudewijnstichting, en Duvel Moortgat een belangrijke bijdrage. De kers op de taart was een galadiner met een honderdtal gasten in de Sint-Jacobskerk in december 2024.
Samen met losse giften en bijdragen van maandelijkse schenkers van het KIK werd zo meer dan 450.000 euro opgehaald ten voordele van de kunstschatten in de Rubenskapel — een resultaat dat volledig te danken is aan giften en private steun.
Wetenschappelijk onderzoek als fundament
Specialisten van het KIK uit verschillende disciplines onderzochten de kapel en haar kunstwerken met behulp van wetenschappelijke beeldvorming, materiaaltechnische analyses en (kunst)historisch onderzoek. De vooronderzoeken en documentatiefases brachten de complexe geschiedenis van het ensemble aan het licht en maakten het mogelijk om de toestand van elk onderdeel nauwkeurig te beoordelen en de oorzaken van schade en degradatie te identificeren.
Zo bleek dat het schilderij tussen 1778 en 1970 minstens vier keer ‘gerestaureerd’ werd, waarvan sommige ingrepen de leesbaarheid en stabiliteit beïnvloedden. Op de stenen monumenten voerden de experts laboratoriumanalyses uit van natuursteen, marmer en afwerkingslagen. Alle inzichten gecombineerd vormden de basis van doordachte restauratieplannen, waarin elke ingreep werd afgewogen met respect voor authenticiteit en historische context.
Behandeling van schilderij en monumenten
Het schilderij van Rubens, Maria met Kind omringd door heiligen, werd in september 2022 naar het KIK overgebracht voor behandeling. Deze delicate operatie vereiste een minutieuze voorbereiding en werd succesvol uitgevoerd. De conservatie-restauratie bestond vooral uit het verwijderen van latere, storende toevoegingen en de herstelling van de visuele samenhang van het werk. In mei 2026 rondde het team de behandeling af, waarna het kunstwerk terugkeerde naar de Sint-Jacobskerk.
De restauratie van de stenen monumenten ter plaatse startte in 2024, nadat eerst de bouwkundige werken aan de kapel waren voldaan. De experts gingen over tot reiniging van de beelden, de stabilisatie van kwetsbare onderdelen en de fixatie van nog aanwezige verflagen.
Een referentieproject voor erfgoedzorg
Met de voltooiing van de restauratie in 2026 kunnen bezoekers het interieur van de Rubenskapel opnieuw in zijn volle glans ervaren. Het project leverde niet alleen een hersteld monument op, maar ook nieuwe inzichten in materialen, technieken en restauratiemethodes. De multidisciplinaire aanpak van het KIK maakte het mogelijk om het ensemble in zijn geheel te benaderen en zowel de materiële als historische waarde te respecteren. Alle onderzoeksgegevens en beeldmateriaal worden ontsloten via BALaT, de databank van het KIK.
De restauratie vormt een voorbeeld van hoe hedendaagse erfgoedzorg tot stand komt: dankzij de wisselwerking tussen wetenschap, vakmanschap én maatschappelijke betrokkenheid. Want het is dankzij de inzet van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium, de kerkfabriek, de steun van de Nationale Loterij en bovenal de bijdragen van partners en erfgoedliefhebbers dat dit bijzondere project kon worden gerealiseerd.
Viering van een gedeeld succes
Het KIK is dan ook verheugd om, dankzij de steun van de Nationale Loterij, een aantal evenementen aan te bieden voor de gulle schenkers en erfgoedliefhebbers die het project een warm hart toedragen. Naast deelname aan het openingsweekend van de Sint-Jacobskerk in mei, voorziet het KIK een RICH Talk over de Rubenskapel op 23 juni en een online te volgen Engelstalige sessie op 29 september. Op 15 oktober staat er een bezoek aan de Rubenskapel zelf gepland, exclusief voor de leden van Artis, de vriendenkring van het KIK.
Zonder de spelers van de Nationale Loterij zou dit project niet mogelijk geweest zijn. Bedankt voor de steun! #meerdanspelen
Meer nieuws van het KIK
Topstuk van Dieric Bouts keert na restauratie terug naar Granada
De Triptiek van de Kruisafneming (ca. 1455-1460), een van de belangrijkste werken van de Leuvense schilder Dieric Bouts, keert begin juni 2026 terug naar de Koninklijke Kapel in de kathedraal van Granada. Voor een tentoonstelling in M Leuven en een uitzonderlijke restauratie door het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) verbleef het schilderij drie jaar in België. Deze maand wordt het meesterwerk opnieuw opgesteld op zijn historische locatie.
CIPAR en KIK: expertise bundelen voor de inventarisatie van parochiekerken
Vergaderingen en terreinwerk naar aanleiding van de overstromingen van de zomer van 2021, de identificatie en valorisatie van liturgisch textiel: de samenwerkingsprojecten tussen CIPAR en het KIK zijn talrijk. Een daarvan verdient bijzondere aandacht: de inventarisatie van parochiekerken. Wie doet wat? Wat zijn de doelstellingen? Hoe vullen de inventarissen elkaar aan?