Het waterbassin van het Instituut voor Tropische Geneeskunde
Vlak voor de ingang van de reiskliniek van het Instituut voor Tropische Geneeskunde bevindt zich een ondiep, leeg bassin. Het bassin is een stukje vergeten erfgoed, een stille getuige van vooruitstrevende art-deco-architectuur én medische innovatie uit de jaren 1920. Met de Erfgoed Challenge 2025 wordt dit unieke verhaal opnieuw zichtbaar en het bassin hopelijk in zijn originele staat hersteld.
Art deco in dienst van gezondheid
Het waterbassin werd ontworpen door de jonge architecten Marcel Spittael en Paul Le Bon. Zij hadden de eerste prijs gewonnen in de wedstrijd voor de bouw van het Provinciaal Instituut voor de Hygiëne, eerst bekend als het ‘gezondheidsgesticht’ in Antwerpen. Het complex werd neergezet tussen 1925 en 1933 in de geest van de art deco. Tijdens de bouwwerken werd besloten dat de voorloper van het Instituut voor Tropische Geneeskunde (ITG), de toenmalige School voor Tropenziekten te Brussel, naar Antwerpen moest verhuizen. De school werd alzo in 1933 samen met het Provinciaal Instituut gehuisvest in het huidige gebouw.
Het bassin voor het gebouw meet bijna twaalf meter lang, ruim drie meter breed en dertig centimeter diep. De turquoise tegeltjes, gietijzeren roosters en spuwers wijzen op een zorgvuldige afwerking. Oorspronkelijk was er een fontein en een watergordijn waarin water sierlijk langs de roosters naar beneden viel.
Het geheim van het bassin
Werd deze installatie speciaal voor de zieken gebouwd, en moest het ventilatiesysteem erger voorkomen? Of was het bassin enkel een stijlelement dat de twee architecten Marcel Spittael en Paul Le Bon rond 1930 aan hun ontwerp toevoegden? Buurtbewoners van de wijken Sint-Andries en Zuid, maar ook oud-medewerkers, hebben zo hun eigen anekdotes over het waterbassin en de werking ervan. De vele interpretaties, variërende van ‘zwembad’, ‘voetbad’ tot ‘kuuroord voor patiënten’, bevestigen dat zijn mysterieuze verleden erg tot de verbeelding spreekt. Maar niemand wist meer hoe de vork precies aan de steel zat. Daarom werd er begin dit jaar een ludieke erfgoedcampagne georganiseerd waarin de geschiedenis en de functie van het bassin, samen met de buurtbewoners van de wijk Sint-Andries, werd blootgelegd.
Uit dit onderzoek bleek dat het bassin aangesloten was aan een uitgebreid buizenstelsel doorheen de kliniek waarmee – door het watergordijn – bevochtigde lucht aangezogen werd en doorheen het gebouw gedistribueerd werd. Het bassin fungeerde dus als een vroege vorm van luchtverversing, een technisch hoogstandje dat zowel comfort als gezondheid moest bevorderen. Het bassin behoort waarschijnlijk tot de oudst nog bestaande Belgische voorbeelden van een adiabatische verluchtingstechniek (Grieks: α (a), niet, en διαβαίνειν (diabaínein), doorheengaan).
Geef deze bron de eeuwige jeugd
Vandaag ligt het waterbassin er stil en droog bij. Het is al decennialang buiten gebruik, het buizenstelsel is niet meer intact en het kan ook niet meer met water gevuld worden, want het is lek. Het ITG wil het bassin restaureren en opnieuw waterdicht maken, in de geest van de oorspronkelijke plannen. Het zal ook opnieuw betegeld worden.
Het art-deco-waterbassin verbindt de medische en architecturale geschiedenis van Antwerpen en het weerspiegelt een vernieuwende kijk op gezondheid en klimaatbeheersing. Tegelijk biedt het, als onderdeel van de tuinen van het ITG, een waardevolle ademruimte in een tijd waarin water en groen steeds belangrijker worden voor leefbare steden. Hoe meer steun dit project krijgt, hoe groter de kans dat het bassin in zijn oorspronkelijke glorie hersteld wordt. Stem dus mee voor de toekomst van het waterbassin. Want stille wateren hebben diepe gronden, en dit verhaal verdient het om opnieuw boven water te komen.
Locatie: Instituut voor Tropische Geneeskunde, Kronenburgstraat 43, Antwerpen
Periode van vervaardiging: 1925-1933
Opdrachtgever: Provincie Antwerpen
Architecten: Marcel Spittael en Paul Le Bon
Materialen: tegels, gietijzer, beton, cement
Eigenaar: Instituut voor Tropische Geneeskunde (ITG)
De Erfgoed Challenge wil alle Belgen verbinden rond hun erfgoed en deze kunstschatten omringen met de allerbeste zorgen. Tien jaar lang selecteert het KIK samen met jou een erfgoedschat die hoogdringend hulp nodig heeft. Om zo tegen 2030 de toekomst van minstens tien erfgoedschatten te verzekeren. Geef erfgoed een toekomst!
Of stem je liever op...?
De sgraffiti van het Maison Dorée
Kleurrijke geveldecoraties met gouden accenten als toonbeeld van art-nouveau-esthetiek
Het renaissancepaviljoen van Bergen
Een fragmentair architecturaal juweel dat eens de stad sierde als tuinpaviljoen
De mode-erfenis van Elisabeth D’Aubreby Van Swae
Zeldzame satijnen kledingstukken van een succesvolle Brusselse ontwerpster