Bethléem van Verviers: een levende traditie nieuw inblazen via participatie en onderzoek
Het Vervierse Bethlehem is een traditioneel poppentheater uit Verviers dat een opeenvolging van geanimeerde miniatuurscènes, de manipulatie van figuren door verborgen poppenspelers en een in het Waals gezongen vertelling over de Geboorte en het dagelijkse leven in de 19de eeuw combineert. Al generaties lang belichaamt het een gedeeld cultureel geheugen dat verankerd is in de identiteit van de stad.
BELSPO
Fédération Wallonie‑Bruxelles
In juli 2021 werd Verviers getroffen door zware overstromingen, waarbij het Bethlehem schade opliep. Deze gebeurtenis toonde niet alleen de kwetsbaarheid van de materiële onderdelen aan, maar ook die van de praktijken en overdrachtsvormen die de traditie in stand houden. Als reactie bundelden de Musées de Verviers, het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK), ESA Saint‑Luc Liège en een breed netwerk van lokale partners hun krachten om een gezamenlijk project op te starten. Hun ambitie ging verder dan het herstellen van beschadigde elementen: ze wilden het Bethléem opnieuw tot leven brengen via participatieve, creatieve en onderzoeksgebaseerde benaderingen.
Gedurende het project (2023-2025) droeg deze gezamenlijke inspanning bij aan bredere reflecties over de bescherming van levend erfgoed in tijden van ecologische en maatschappelijke veranderingen. Het project toonde aan dat veerkracht niet alleen afhangt van het bewaren van objecten, maar ook van het in stand houden van de sociale dynamieken en gemeenschappen die er betekenis aan geven.
Projectaanpak
Het project heeft aangetoond dat het Vervierse Bethlehem zowel een materieel cultureel object als een sociale praktijk is. Het combineert:
- materiële elementen: poppen, mechanismen, scenografie;
- immateriële dimensies: narratief, muziek, dialect, manipulatie, intergenerationele betrokkenheid, sociale cohesie.
Het nieuw leven inblazen van het Bethlehem bleek een complexe uitdaging. De materiële componenten, het performatieve karakter en de gemeenschapsgerichte overdracht zijn nauw met elkaar verweven. Om deze complexiteit aan te pakken, was een interdisciplinaire benadering nodig, waarin expertise in conservering, artistieke praktijk en actieve betrokkenheid van de gemeenschap samenkwamen.
Het project was opgebouwd rond verschillende leidende principes:
- Het Bethléem werd benaderd als een traditie, waarin materiële en immateriële aspecten samen worden beschouwd.
- Het werk vertrok vanuit een bestaande context van verstoring, met aandacht voor de impact van de overstromingen van 2021 op zowel objecten als overdracht.
- Gemeenschapsparticipatie stond centraal in de aanpak.
- Onderzoek, creatieve praktijk en educatie waren nauw met elkaar verbonden.
- Er werd gezocht naar een evenwicht tussen conservering en revitalisering, zodat de traditie kon evolueren met behoud van haar culturele betekenis en integriteit.
- Het project steunde op een samenwerkend en interdisciplinair netwerk van partners.
Participatie- en onderzoeksmodel
De methodologie combineerde twee complementaire vormen van betrokkenheid:
- open participatie, gericht op een breed publiek;
- gerichte betrokkenheid, gestructureerd overleg met stakeholders.
Open participatie
Open participatie had tot doel het Vervierse Bethlehem opnieuw te verbinden met hedendaagse publieken en ervoor te zorgen dat de toekomst ervan verschillende perspectieven weerspiegelt.
Een enquête van het KIK en de Musées de Verviers bracht lokale percepties, waarden en verwachtingen in kaart. Tegelijkertijd werd gewerkt rond het muzikale en taalkundige erfgoed, onder meer door het documenteren en doorgeven van liederen in het Waalse dialect.
Een samenwerking met een lokale school vormde een belangrijk onderdeel van het project. Kinderen uit een door de overstromingen getroffen wijk namen deel aan een creatief proces met poppenspel, storytelling, scenografie en muziek. Dit leidde tot de co‑creatie van een nieuwe korte voorstelling, geworteld in hun eigen leefomgeving.
Deze aanpak stimuleerde betrokkenheid, intergenerationele uitwisseling en een gevoel van eigenaarschap. Tegelijkertijd werd duidelijk hoe belangrijk bemiddeling, inclusiviteit en voldoende tijd zijn voor betekenisvolle participatie.
Gerichte betrokkenheid
De gerichte betrokkenheid was bedoeld om reflectie over conservering en bescherming te structureren.
Na de overstromingen werden de beschadigde materiële onderdelen van het Bethléem toevertrouwd aan ESA Saint‑Luc Liège. Daar startten studenten conservering‑restauratie met het bestuderen en stabiliseren ervan binnen een pedagogisch programma (2021-2025). Een volledige restauratiefase is gepland vanaf 2026.
Om dit proces te begeleiden, brachten de Musées de Verviers, ESA Saint‑Luc Liège en het KIK een representatieve groep stakeholders samen: museumprofessionals, lokale verenigingen, vertegenwoordigers van de gemeenschap en erfgoedspecialisten. Tijdens participatieve workshops stond één centrale vraag centraal: Hoe kan het Bethléem worden gerestaureerd met behoud van zowel de materiële integriteit als de sociale en culturele rol?
Deze dialoog hielp om de eisen van conservering in evenwicht te brengen met de verwachtingen van de gemeenschap, en versterkte transparantie, legitimiteit en gedeelde verantwoordelijkheid.
Resultaten en inzichten
Het project toonde aan dat de bescherming van een traditie geïntegreerde benaderingen vereist, waarin conservering, participatie en creatie samenkomen.
Wat werkte:
- Een sterke wisselwerking tussen onderzoek, participatie en artistieke praktijk.
- Actieve betrokkenheid van gemeenschappen en stakeholders.
- Een hernieuwde verbinding met hedendaagse contexten.
- Effectieve intergenerationele overdracht via praktijkgerichte activiteiten.
Uitdagingen:
- Het garanderen van continuïteit op lange termijn.
- Het vinden van een evenwicht tussen creatieve herinterpretatie en authenticiteit.
- Het verduidelijken van de rol van documentatie tegenover levende overdracht.
Een belangrijke conclusie was: een traditie overleeft niet omdat ze wordt vastgelegd, maar omdat ze wordt beoefend.
Een belangrijk resultaat van het project is de ontwikkeling van de Methodologische gids voor de omgang met cultureel erfgoed met een immateriële dimensie in crisissituaties (momenteel alleen beschikbaar in het Frans. De Nederlandse versie zal binnenkort beschikbaar zijn).
Toekomstperspectieven
Het project bracht verschillende aandachtspunten naar voren:
- de langetermijnimpact van participatieve benaderingen;
- inclusieve vormen van publieksbemiddeling;
- de relatie tussen documentatie en belichaamde praktijk.
Meer algemeen wijst het op de noodzaak van adaptieve en veerkrachtige erfgoedstrategieën, die zowel materiële conservering als de continuïteit van levende culturele processen ondersteunen.
Meer informatie
Gerelateerde publicaties
- Marique, L. & Zurstrassen, C. (2025). “Revitalising the Bethlehem of Verviers: Interconnection between Intangible Cultural Heritage and Post‑Disaster Recovery”, Bulletin 40 van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK). CHrisis. Cultural Heritage in Crisis: Impact of the July 2021 Floods and Strategies for Resilience, 2025.
- Marique, L., Broers, N. & Zurstrassen, C. (2026). “Décider ensemble du devenir d’un patrimoine sinistré : le cas du Bethléem verviétois après les inondations”, Technè 61 (te verschijnen).
Aangesloten project
CHrisis – Protecting Heritage in Crisis Situations
Na de overstromingen van juli 2021, waarbij meer dan 250 erfgoedsites werden getroffen, coördineerde het KIK een sectoroverschrijdende respons. Het CHrisis-project bouwt hierop voort om herstelprocessen, risicoparaatheid en crisisbeheer verder te verbeteren.
-
Project
CHrisis: het beschermen van erfgoed in crisissituaties
Bekijk dit projectWanneer zware overstromingen in juli 2021 meer dan 250 erfgoedsites troffen, coördineerde het KIK, in nauwe samenwerking met de betrokken regionale organisaties, een sectoroverschrijdende respons. In navolging hiervan implementeert het project Cultureel Erfgoed in Crisis (CHrisis) herstelacties en werkt het aan het verbeteren van de rampenplanning en het risicobeheer van de getroffen sites.
PRISM - Preservation & Research through Innovative Sample Management
Het project PRISM inventariseert, documenteert en digitaliseert erfgoedstalencollecties. Met FAIR-principes en een moderne digitale infrastructuur worden de gegevens toegankelijk, interoperabel en bruikbaar voor onderzoek, conservering en publieke valorisatie.
